تأثیرات مصرف بی رویه کودها و سموم شیمیایی بر محیط زیست و انسان




96/05/23

با رشد سریع جمعیت بشری و افزایش تقاضا برای موادغذایی، تحول شگرفی در کشاورزی سنتی ایجاد نمود. کودها و سموم شیمیایی به صورت کنترل نشده به بخش کشاورزی وارد شده اند تا این بخش بتواند به تقاضای رو به رشد مواد غذایی پاسخ دهد. استفاده نامعقول و بی رویه از مواد شیمیایی از مهمترین علل آلودگی های منابع آب و آلودگیهای زیست محیطی است که سبب بروز مشکلات مانند انواع آلودگی زیستی، فرسایش خاک، مقاومت آفات به سموم، و گسترش کودهای شیمیایی گردیده است. مخلوط طبیعی کودهای شیمیایی و آفت کش ها می توانند وارد آب های زیرزمین شده و طیف گسترده ای از اثرات را بر روی سلامت انسان و جانوران داشته باشد. طبق تحقیقات، جنین درحال رشد و کودکان بیشترین گروه خطر در برابر مخلوط این مواد می باشند. این مواد سیستم ایمنی، سیستم غدد درون ریز و سلامت عصبی را تحت تاثیر قرار داده و می تواند منجر به بروز پرخاشگری و تغییر در قدرت یادگیری گردد.

یک تحقیق بر روی سه ماده شیمیایی کشاورزی متداول شامل: آلدیکارب(یک نوع حشره کش)، آترازین(یک نوع علف کش) و نیترات (یک کود شیمیایی) انجام گرفته است. هر سه این مواد به طور گسترده در سراسر دنیا مصرف می شوند و بیشترین غلظت مواد موجود در آب های زیر زمینی در ایالات متحده را تشکیل می دهند. با انجام یک سلسله آزمایشات بر روی موش ها، مشخص گردید که ترکیب حشره کش و نیترات در آب نوشیدنی منجر به بروز تغییراتی در سیستم ایمنی، غدد درون ریز و عملکرد سیستم عصبی می گردد. این مسئله در مورد ترکیب حشره کش و علف کش نیز صادق بود و طبق نتایج این تحقیق، علف کش نیز می تواند بر روی سیستم عصبی و هورمونی و سیستم ایمنی اثر داشته باشد. در واقع مخلوط مواد یاد شده می تواند بر روی رشد مغزی جنین، توانایی یادگیری اثر نامطلوب داشته باشد و سطح تحریک پذیری و سیستم ایمنی را تحت تاثیر قرار دهد. نتیجه جالب این مطالعه نشان می دهد که به علت تغییرات و نوسان طبیعی فصلی در سطح هورمون ها، حیوانات بسته به فصول مختلف ممکن است در برابر اثرات مواد شیمیایی آسیب پذیرتر باشند.

استفاده از سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی در زمین های کشاورزی و باقی ماندن این ترکیبات و عناصر در میوه ها و سبزی ها نگرانی هایی برای ابتلا به بیماری ها به دنبال دارد. وجود میوه ها و سبزیجات درشتی که فاقد طعم و مزه پیشین خود می باشند، ناشی از استفاده بی رویه از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات و باقی ماندن ترکیبات آنها در محصولات است. این عناصر و ترکیبات بیشتر جذب سبزیجات و به ویژه سبزیجات غده ای مانند سیب زمینی می شود. باقیمانده کود و سم شیمیایی در گیاه پس از خورده شدن گیاه توسط انسان وارد بدن شده و می تواند باعث بروز ناراحتی گردد. به عنوان مثال کود اوره که به علت ارزان بودن به مقدار زیادی مصرف می شود بعد از استفاده در محصولاتی مانند پیاز و سیب زمینی به نیترات تبدیل شده و در آن تجمع می یابد. نیترات یک ماده سرطان زا است و باعث سرطان دستگاه گوارش، ناهنجاری های عصبی و اختلال در سیستم غدد درون ریز و سیستم ایمنی بدن می شود. کودهای فسفاته نیز پس از مصرف در گیاهانی مانند سیب زمینی سم کادمیوم تولید می کند که کادمیوم نیز علاوه بر خاصیت سرطان زایی، باعث کوتاهی قد در کودکان و اختلال در کارکرد کلیه ها می شود.كادميوم و نيترات، باعث سرطان زايي مي شود. نيترات در سيستم گوارشي تبديل به نيتريت شده و نيتريت نيز در خون هموگلوبين را به مت هموگلوبين تبديل و انسان را به كمي اكسيژن (مت هموگلوبينيميا) مبتلا مي سازد. علاوه بر آن نيتريت از طريق تركيب با يك نوع اسيد آمينه در سيستم گوارشي، توليد نيتروزآمين مي كند كه به عقيده متخصصان ماده سرطان زايي مي باشد.كودهاي شيميايي به لحاظ مقدار، نوع و سرعت آزاد شدن و روش مصرف آنها بر تجمع نيترات در گياه تاثير ميگذارند.
راهکارها
1- کشاورزي ارگانیک
کشاورزان ارگانیک مدعی هستند که استفاده از آفت کشها و کودهاي مصنوعی ضروري نیست و اجراي روشهاي کشاورزي سنتی غذاي سالم تر و با کیفیت تري را تولید میکند. در کشاورزي زیستی براي کنترل آفات میتوان از موجودات سودمند، روغنهاي بی خطر، بقایاي دیاتومها، آفت کشهایی با منشذ گیاهی و .. استفاده کرد، اما براي کاربرد همین ترکیبات مهم محدودیتهاي اعمال شده است در نتیجه کشاورزان قبل از کاربرد این مواد با سازمانهاي گواهی کننده مشورت کنند.
استفاده از کودهاي آلی: کودهاي آلی مواد آلی خاك را افزایش میدهند و در نتیجه ظرفیت نگهداري آب خاك را افزایش میدهند. این کودها ساختار فیزیک خاك را بهبود میبخشد که موجب افزایش تهویه ریشه هاي گیاه میگردد. هنگامی که منابع آلی به عنوان کود استفاده بشود، فعالیت قارچها و باکتريها در خاك را افزایش میدهد. مواد غذایی که به صورت آلی در اختیار گیاه قرار گرفته اند، به کندي از خاك شسته میشوند و موجب کاهش آلودگی آب در مقایسه با کودهاي شیمیایی میگردد.
2- استفاده از کود سبز
کود سبز گیاهی است که در وهله نخست به عنوان یک اصلاح کننده خاك و نیز منبع غذایی براي گیاه زراعی بعدي به کار میرود. برخلاف کودهاي نیتروژن دار شیمیایی، کود سبز منبعی تجدیدپذیر در مزرعه پدید می آورد که نیتروژن را به صورت بیولوژیک تثبیت کرده و میتواند مقادیر قابل توجهی کربن نیز به سیستم هاي کشت بیفزاید. کاربرد کودهاي سبز لگومینوزها میتواند موجب جلوگیري از شور شدن خاك یا افزایش بیرویه نیتروژن در خاك گردد، همچنین موجب افزایش ماده آلی خاك و بیوماس میکروبی خاك، و بهبود وضعیت خاك در درازمدت میگردد و زیستگاه یا منابعی را نیز براي موجودات سودمند فراهم آورد.
3- استفاده از روش مدیریت تلفیقی آفات 
مدیریت تلفیقی آفات یک رویکرد پایدار در مدیریت آفات با ترکیب ابزارهاي بیولوژیک، زراعی، فیزیکی و شیمیایی در راهی است که ریسک هاي اقتصادي و زیست محیطی را کاهش میدهد. روشهاي مدیریت آفات هستند که شیوع آفات را به وسیله روشهایی همچون تناوب کشت گیاهان زراعی، کشت ارقام مقاوم به بیماري و استفاده از گونه هاي مختلف حشرات شکارچی و نماتدها کنترل می نمایند. 
مدیریت تلفیقی آفات در هنگام تصمیم گیري نه تنها موجودات زیان آور، بلکه مجموعه اکوسیستم را مدنظر قرار میدهد. به این ترتیب با اعمال یک نوع مدیریت، به علت تغییر عوامل مختلف در اکوسیستم متفاوت، نمی توان دو مزرعه را همسان اداره نمود. سیستم مدیریت تلفیقی آفات با بررسی، نمونه برداري و انجام برآوردهاي لازم در ارتباط با هر یک  از موفقیت هاي مدیریتی سعی در ارزیابی با اختلاف فیما بین اکوسیستم ها دارد.
نتیجه گیري
با توجه به مطالب گفته شده میتوان گفت که امروزه استفاده از نهاده هاي پربازده کشاورزي به شکل نادرست، نامتعادل و بیش از اندازه نه تنها به سلامتی محصول صدمه زده بلکه باعث آثار زیانبار و مرگبار بر اکوسیستم هاي آبی، گیاهی، جانوري و انسانی شده است. بنابراین استفاده از کود و سم شیمیایی رو به روز بر روي محیط زیست باعث صدمات جبران ناپذیر میشود. بنابراین روشهاي مبارزه با آفات در کشور نیازمند تغییرات اساسی است و این تغییرات باید در اسرع وقت صورت گیرد ضمن اینکه روشهاي کنترل بیولوژیک و میکروبیولوژیک میتوانند بجاي روشهاي شیمیایی کنترل آفات جایگزین مناسبی باشند. دولتها باید در اسرع وقت تمهیدات لازم را جهت کاهش مصرف کود و سم شیمیایی فراهم کند تا مصرف این نهاده ها در کشور کاهش یابد. کاهش مصرف کود و سم شیمیایی در کشور بدون حمایتهاي دولتی کافی نیست و دولت باید به نقش خود در این زمینه توجه کند. در واقع آفات نباید به طور کلی ریشه کن شوند بلکه آنها نیز جزئی از اکوسیستم هستند و ریشه کن کردن آنها نتیجه اي جز برهم خوردن نظم اکوسیستم به دنبال ندارد. اگر نظم اکوسیستم حفظ شود، موجودات زنده به خودي خود یکدیگر را به صورت طبیعی کنترل میکنند و دیگر نیازي نیست که بشر با اتخاذ روشهاي مختلف در جهت کنترل آنها برآید. به نظر میرسد بشر هیچ راهی جز کاهش مصرف کود و سم شیمیایی ندارد زیرا در صورت عدم تحقق این امر در نهایت محیط زیست و سلامتی خود وي با تهدید مواجه میشود.
اگر انسان بخواهد همچون پادشاهی بر روي سیاره زمین حکمرانی کند، بایستی رویکردي بسیار مقتصد یا حتی بخل آمیز در به کارگیري انرژي هاي موجود در طبیعت داشته باشد.